De rekening van een agent staat vast voordat hij draait

Twee jaar geleden beantwoordde een assistent een productvraag voor een paar cent. Nu loopt diezelfde vraag langs een planningsstap, haalt documenten op, voert tussenstappen uit en geeft het werk door aan een tweede agent. Draai dat een paar duizend keer per dag en de rekening aan het eind van de maand is niet het getal dat iemand had goedgekeurd.

EY zette het onlangs op papier in een whitepaper over de totale kosten van agents: een klantinteractie die in 2023 rond de vier dollarcent kostte, kost er nu ongeveer $1,20, grofweg een factor dertig. De tokenrekening is daarbij alleen het zichtbare deel.

Het meeste zit buiten beeld

Het grootste deel van wat een agent werkelijk kost, staat niet op de factuur van de modelleverancier: de infrastructuur die hem draaiende houdt, het toezicht dat zijn uitvoer veilig genoeg maakt om te vertrouwen, de herinrichting van het werk eromheen en de zeldzame fout die je moet kunnen opvangen. Kosten die pas opduiken als een agent al opschaalt, verspreid over budgetten die niet met elkaar praten.

De factuur van de modelleverancier is het kleinste deel van wat een agent kost.

Dat verklaart een voorspelling die deze zomer veel werd geciteerd. Gartner verwacht dat meer dan veertig procent van de agentic-AI-projecten voor eind 2027 wordt stopgezet. De oorzaken: kosten die oplopen, waarde die niemand kan aantonen en controles die ontbreken.

Governance is niet de kostenpost

Het advies dat overal terugkomt is verstandig. Geef elke kostenregel een eigenaar voordat het geld wordt uitgegeven, bouw harde grenzen in voordat je opschaalt, en zet de volledige kosten in de onderbouwing van de investering in plaats van alleen de modelprijs. Maar er zit een diepere laag onder. In de gangbare kostenopstelling staat governance als een post die meegroeit met elke agent die je toevoegt. Van de grond af gelezen is het precies andersom. De discipline in de fundering is juist wat voorkomt dat de andere kosten meegroeien.

Een agent kost namelijk niet alleen meer omdat hij meer tokens verbruikt. Hij kost meer omdat op een fundering die niemand helemaal vertrouwt, elke taak naar het zwaarste en duurste model moet om veilig genoeg te zijn om te leveren.

Je betaalt de prijs van een frontier-model om vertrouwen terug te kopen dat de fundering zelf zou moeten geven.

En de markt maakt dat bewust duur: de prijs van de zwaarste modellen is door 2026 heen gestegen, terwijl die van lichtere modellen blijft dalen.

Kies het model dat bij de taak past

Het meeste werk binnen een operationele organisatie is routine en hoog in volume: matchen, gegevens uit documenten halen, classificeren, de uitzondering eruit pikken. Dat werk vraagt geen frontier-model, het vraagt een fundering waarop het kan staan. Een klein of privaat model op ongecontroleerde data verzint antwoorden; hetzelfde model op een gegronde fundering, getoetst aan betekenis die de organisatie zelf bezit, levert resultaten van frontier-niveau tegen een fractie van de prijs, zonder dat de data de organisatie verlaat. Kies het model dat bij de taak past, en houd het zware model voor het redeneerwerk dat het echt verdient.

Routinewerk in hoog volume vraagt een fundering, niet het duurste model.

Eerst de grond, dan de sturing

Je kunt niet sturen op een uitkomst die je niet ziet. De kosten van een agent zijn onzichtbaar totdat je ze zichtbaar maakt, en dat is een uitspraak over de fundering, niet over het model. Lean, Six Sigma en Agile begonnen elk met het op orde brengen van de grond voordat er gestuurd werd op wat eraf kwam. Agentic AI is daarin niet anders.

De fundering ligt er eerst, of de kosten bepalen zichzelf.

Het advies om elke kostenregel een eigenaar te geven en de rem in te bouwen voordat je opschaalt, klopt. Op een gegronde fundering zijn dat alleen geen procedures die je achteraf aan de rekening vastplakt. Eigenaarschap is dan een eigenschap van de grond zelf: elk getal draagt bij zich wie het bezit en wat het mag doen. De rem is de governance die er al was voordat de eerste agent draaide.

Betekenis, eigenaarschap en grenzen liggen er voordat de eerste agent draait.

De organisaties die de volgende cyclus overleven, zijn niet die met de meeste agents of het grootste modelbudget. Wat een agent kost, wordt bepaald door de grond waarop hij draait. Die grond leg je één keer, en voordat de eerste agent draait.

Bronnen

EY, "Unlocking agentic value: a new investment discipline for the agentic era", EY Total Cost of Agents-serie, 1 juni 2026. https://www.ey.com/en_us/insights/ai/agentic-ai-token-costs

Gartner, "Gartner Predicts Over 40% of Agentic AI Projects Will Be Canceled by End of 2027", 25 juni 2025. https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/2025-06-25-gartner-predicts-over-40-percent-of-agentic-ai-projects-will-be-canceled-by-end-of-2027